فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

بررسی و نقد نظریه سیاسی افلاطون براساس آموزه‌های امام علی(ع) در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدجواد دکامی 1
فاطمه ذاکر 2
1 استادیار گروه آموزشی معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان ایران
2 فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد، رشتۀ علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
10.22084/nahj.2026.32710.3303
چکیده
انسان به اقتضای سرشت اجتماعی خود، همواره به نظامی برای تنظیم روابط، صیانت از حقوق، تأمین امنیت و پیشگیری از تعارضات ناشی از تزاحم منافع نیازمند بوده است. ازاین‌رو، اندیشمندان مکاتب مختلف، الگوهای گوناگونی برای معماری حکمرانی سیاسی ارائه کرده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی تطبیقی، به بررسی مؤلفه‌های حکمرانی سیاسی در اندیشه افلاطون و آموزه‌ها و سیره سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه می‌پردازد. هدف اصلی، تبیین وجوه اشتراک و افتراق این دو الگوی حکمرانی و ارزیابی ظرفیت آنها در تحقق عدالت، کارآمدی سیاسی و پاسخگویی به نیازهای جامعه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدالت، خردورزی و شایسته‌سالاری از مهم‌ترین اصول مشترک هر دو دیدگاه هستند؛ بااین‌حال، تفاوتی بنیادین در مبانی مشروعیت، غایت حکومت و نسبت حاکم با مردم میان آنها وجود دارد. افلاطون حکومت را در اختیار نخبگان قرار می‌دهد و مدیریت سیاسی را در گروِ تخصص‌گراییِ صلبِ نخبگان می‌بیند که از تعامل با اراده‌ی عمومی فاصله می‌گیرد. در مقابل، امیرمؤمنان(ع) با رویکردی عمل‌گرایانة اخلاق‌محور و با وجود التزام به عدالت الهی به‌عنوان آرمانی والا، به‌طور همزمان بر ظرفیت‌های انسانی و ساختارهای اجتماعی موجود تأکید می‌ورزد و قدرت سیاسی را نه یک هدف، بلکه امانتی خطیر برای احقاق حقوق مستضعفان و استقرار عدالت توزیعی و عینی می‌داند». بر پایه نتایج این پژوهش، الگوی حکمرانی علوی با تأکید بر اخلاق، مسئولیت‌پذیری کارگزاران، رعایت حقوق مردم، مدارا با مخالفان و نفی انحصارطلبی، از انعطاف‌پذیری و کارآمدی بیشتری در مواجهه با چالش‌های جوامع انسانی برخوردار است.
کلیدواژه‌ها
حکمرانی سیاسی
افلاطون
نهج‌البلاغه
امام علی(ع)
عدالت اجتماعی.
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Examination of Plato’s Political Theory Based on the Teachings of Imam Ali in Nahj al-Balagha

نویسندگان English

Mohammad Javad Dakami 1
Fateme Zaker 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Master's Graduate, Field of Nahj al-Balagha Sciences and Teachings, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

Human beings’ inherently social nature requires a system to regulate social relations, safeguard rights, ensure security, and prevent conflicts arising from competing interests. Accordingly, different schools of thought have proposed various models of political governance. Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines political governance in Plato’s philosophy and in the political teachings and practice of Imam Ali (AS) as presented in Nahj al-Balaghah. Its main objective is to identify the similarities and differences between these two models and evaluate their capacity to promote justice and respond to social needs. The findings show that justice, rationality, and meritocracy are the principal shared foundations of both perspectives. Nevertheless, they differ fundamentally regarding political legitimacy, the purpose of government, and the relationship between rulers and citizens. Plato confines political authority to philosopher-elites and considers governance dependent on their rigid specialization, distancing it from the public will. By contrast, Imam Ali (AS), while remaining committed to divine justice as the highest ideal, adopts a pragmatic and ethics-based approach that recognizes existing human capacities and social realities. He views political power not as an end in itself but as a sacred trust for restoring the rights of the oppressed and establishing distributive and concrete justice. The study concludes that the Alawi model of governance, emphasizing ethical leadership, accountable officials, protection of people's rights, tolerance toward opponents, and rejection of political exclusivism, offers a more flexible and effective framework for addressing the complex challenges of contemporary societies.

کلیدواژه‌ها English

Political governance
Plato
Nahj al-Balaghah
Imam Ali (AS)
Social justice
- قرآن کریم.
- نهج‌البلاغه (۱۳۹۳). ترجمه محمد دشتی. قم: انتشارات قدس.
- ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید (۱۴۰۴ق). شرح نهج‌البلاغه. تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
- ابن‌اثیر، عزالدین (۲۰۱۲م). الکامل فی التاریخ. تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
- ابن‌خلدون، عبدالرحمان (۱۳۸۳). العبر. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- اخوان کاظمی، بهرام (۱۳۸۹). نقد و ارزیابی عدالت افلاطونی بر مبنای ارزش‌های علوی. فصلنامه پژوهش­نامۀ علوی، سال اول، شماره 1، 159-139.
- افلاطون (۱۳۵۴). قوانین. ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: صفی علیشاه.
- ------ (۱۳۷۹). جمهور. ترجمه فؤاد روحانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- امینی، حسن (۱۳۸۶). مدینه فاضله در اندیشه سیاسی فارابی، تهران: پیام آپادانا.
- بتول، عفت (۱۴۰۱). جایگاه زن در سیره امام علی(ع) با تأکید بر نهج‌البلاغه، تاریخ‌نامه اسلام، دوره ۴، شماره ۸، ۹-۳۱.
- بحرالعلومی، نصیبه‌السادات، رضی بهابادی، بی‌بی سادات، و عترت‌دوست، محمد (۱۴۰۲). تبیین ساختار هندسی مضامین سخنان علوی در مواجهه با خوارج پس از جنگ نهروان. پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره ۱۱، شماره ۴۴، ۸۱-۱۰۶.
- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد (1410ق). غررالحکم و دررالکلم‌، قم: دار الکتاب الإسلامی.‌
- حاتمی، محمدرضا (۱۴۰۱). مبانی علم سیاست. تهران: پیام نور.
- حسینی، سیدحسن (۱۴۰۱). موانع تحقق شفافیت در حکومت از دیدگاه امام علی(ع) در نهج‌البلاغه. پژوهشنامه علوی، دوره ۱۳، شماره ۲۵، ۱۱۵-۱۳۵.
- خالقی، علی (۱۳۷۹). جایگاه اعتماد میان حاکمان و مردم در فرایند توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی(ع)، علوم سیاسی، شماره ۸، ۱۷۸-۱۹۰.
- درشتی، حنانه. (۱۴۰۱). علم سیاست، تهران: آریابان.
- دلشاد تهرانی، مصطفی. (۱۳۷۹). مزرع مهر: موانع و مقتضیات تربیت در نهج‌البلاغه، تهران: نشر دریا.
- سجادی، ابراهیم (1379). نظریه سیاسی قرآن و نهج‌البلاغه در نگاه تطبیقی. فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 23، 89-56.
- سیاحت اسفندیاری، عابدین (۱۴۰۰). اخلاق کاربردی با تأکید بر نهج‌البلاغه. قم: انتشارات قسیم.
- شریفیان، رضا (۱۳۸۱). تربیت سیاسی از دیدگاه امام علی(ع). پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
- طالبی، احسان، مزارعی، مصطفی و ایرجی‌زاده، فاطمه (۱۳۹۸). سیاست‌های امام علی(ع) در امور کشورداری از دیدگاه نهج‌البلاغه. مطالعات علوم اسلامی انسانی، دوره ۳، شماره ۱۹، ۱۱۱-۱۱۹.
- طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷ق). تاریخ الطبری. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
- عالم، عبدالرحمن (۱۳۹۱). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
- عبدالکریمی، بیژن (۱۳۹۸). تفکر و سیاست در افلاطون. تهران: نشر نقد فرهنگ.
- عزیزی، محسن (۱۳۸۴). تاریخ عقاید سیاسی از افلاطون تا ماکیاولی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- عشایری، حبیب (۱۴۰۱). نظریه سیاسی افلاطون و رالز (بازخوانی سویه‌های متناظر در قرن بیستم). تهران: قصیده‌سرا.
- علیخانی، علی‌اکبر (۱۳۷۹). توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی(ع). تهران: نشر بین‌الملل.
- علیخانی، علی‌اکبر (۱۳۸۵). ویژگی‌های حاکمان و نخبگان سیاسی از دیدگاه امام علی(ع). مجله علوم انسانی، دوره ۱۳، شماره ۲، ۱۱۱-۱۱۵.
- فارابی، ابونصر (۱۳۹۸). آراء اهل المدینه الفاضله. قم: دار زین‌العابدین.
- فائق، مجتبی (۱۳۹۹). آسیب‌شناسی کارگزاران حکومت از دیدگاه نهج‌البلاغه، دومین همایش علوم انسانی اسلامی. تهران.
- فرج‌پور، خدیجه، نوری، هادی، غلامی، محمدرضا و قاسمی‌روشن، ابراهیم (۱۳۹۹). بررسی رویه سیاسی امام علی(ع) از منظر جامعه‌شناسی صلح. مطالعات تاریخ اسلام، دوره ۱۲، شماره ۴۷، ۹۷-۱۲۸.
- کویره، آلکساندر (۱۳۸۹). سیاست از نظر افلاطون. ترجمه امیرحسین جهانبگلو، تهران: خوارزمی.
- لیدمن، سون اریک (۱۴۰۱). تاریخ عقاید سیاسی از افلاطون تا هابرماس، ترجمه سعید مقدم، تهران: اختران.
- محمودپور، محمد (1404). عدالت در اندیشه افلاطون و امام علی(ع): از نظم عقلانی تا قسط الهی. دوفصلنامۀ سیره پژوهی اهل بیت(ع)، شماره 22، 20-7.
- مصطفی‌زاده، زهرا (۱۳۹۰). عدالت در فلسفه افلاطون. پایان‌نامه‌کارشناسی ارشد. تبریز: دانشگاه تبریز.
- منتظری، حسینعلی (1409ق). ولایت فقیه و فقه دوله الاسلامیه، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
- مولر، توماس (۱۳۹۷). آرمان‌شهر. ترجمه داریوش آشوری، تهران: خوارزمی.
- نجفی، محمدجواد و بوذری‌نژاد، یحیی (۱۴۰۳). تعاملات حاکمیت و زنان در خلافت امیرمؤمنان، زن در توسعه و سیاست، دوره ۲۱، شماره ۳، ۱-۱۷.
- ولی‌زاده، حیدر (۱۳۹۵). اندیشه سیاسی امام علی(ع). تهران: سخنوران.
- هزاوه‌ای، سیدمرتضی (۱۳۷۹). مردم‌سالاری در بینش و منش امام علی(ع). علوم سیاسی. دوره 4، شماره 11، ۱-۱۸.
- یونسی، مصطفی (۱۳۸۷). نسبت فلسفه سیاسی و فلسفه زبان افلاطون. فرهنگ صبا.