فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

سرمایه اجتماعی در آموزه‌های نهج­‌البلاغه: بنیانی برای حکمرانی آینده­‌نگر در انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، گرایش آینده پژوهی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22084/nahj.2026.31544.3222
چکیده
سرمایه اجتماعی به عنوان زیربنای اساسی حکمرانی مطلوب، نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد انسجام اجتماعی، تقویت مشروعیت سیاسی و افزایش تاب‌آوری نظام‌های حکمرانی ایفا می‌کند. این پژوهش با هدف استخراج و تبیین مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی از متون دینی و با تمرکز ویژه بر نهج‌البلاغه، به عنوان یکی از غنی‌ترین منابع معارف اسلامی در حوزه حکمرانی، انجام شده است. با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون و با رویکردی تفسیری-استقرایی، کلیه خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌های پژوهش چهار رکن اصلی و بنیادین سرمایه اجتماعی از جمله اعتماد و صداقت به عنوان سنگ بنای رابطه متقابل بین حکومت و مردم، مشارکت و همبستگی اجتماعی به عنوان پیش‌شرط ضروری برای دستیابی به توسعه پایدار، رعایت انصاف و اخلاق به عنوان معیار اساسی در تمامی اقدامات و تصمیم‌گیری‌های حاکمان، و تاب‌آوری و آینده‌نگری به عنوان ظرفیت استراتژیک برای مقابله با بحران‌ها و چالش‌های پیش‌رو را در اندیشه علوی شناسایی و معرفی نموده است. این پژوهش در نهایت نتیجه می‌گیرد که نهج‌البلاغه با ارائه این چارچوب مفهومی جامع، نه تنها پاسخی بومی و اثرگذار به چالش‌های فرسایش سرمایه اجتماعی در جامعه معاصر ایران ارائه می‌دهد، بلکه نقشه‌راهی استراتژیک برای تحقق حکمرانی آینده‌نگر، عدالت‌محور و تمدن‌ساز در انقلاب اسلامی فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Social Capital in the Teachings of Nahj al-Balagha: A Foundation for Future-Oriented Governance in the Islamic Revolution

نویسندگان English

Sajjad Jalilian 1
Ali Monsef 2
1 Graduated from Political Studies of the Islamic Revolution, Future Studies Major, Shahed University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Social capital, as the fundamental bedrock of good governance, plays a decisive role in fostering social cohesion, strengthening political legitimacy, and enhancing the resilience of governance systems. This study was conducted with the aim of extracting and elucidating the components of social capital from religious texts, with a specific focus on Nahj al-Balagha as one of the richest sources of Islamic knowledge in the field of governance. Utilizing the thematic analysis method with an interpretive-inductive approach, all the sermons, letters, and wise sayings of Nahj al-Balagha were examined and analyzed.The research findings identified and introduced four main and fundamental pillars of social capital in Alavid (Imam Ali's) thought. These include: 1) Trust and honesty as the cornerstone of the mutual relationship between the government and the people, 2) Participation and social solidarity as a necessary prerequisite for achieving sustainable development, 3) Observance of justice and ethics as the essential criterion in all actions and decisions of the rulers, and 4) Resilience and foresight as a strategic capacity for confronting future crises and challenges.This research ultimately concludes that by presenting this comprehensive conceptual framework, Nahj al- Balagha not only provides an indigenous and effective response to the challenges of eroding social capital in contemporary Iranian society but also offers a strategic roadmap for realizing a forward-looking, justice-oriented, and civilization-building governance within the Islamic Revolution.

کلیدواژه‌ها English

Nahj al-Balagha
Future-Oriented Governance
Social Capital
Islamic Revolution
-       اعتصامی، منصور، و فاضلی کبریا، حامد (1388). درآمدی بر الگوی مدیریتی امام علی از منظر مولفه­های سرمایه اجتماعی. فصلنامه اندیشه مدیریت راهبردی، سال 3، شماره 2، 128-101.
-       افسری، علی (1390). تاثیر سرمایه اجتماعی بر نوآوری موردی کشورها، پایان­نامه کارشناسی ارشد علوم اقتصادی، دانشگاه پیام‌نور.
-       -------- (1391). سرمایه اجتماعی در اسلام. فصلنامه پژوهش­های میان رشته­ای قرآن کریم، سال 4، شماره 1، 118-101.
-       امیرخانی، طیبه (1388). سرمایه اجتماعی، مفاهیم و کاربردها. نشریه منابع انسانی، سال اول، شماره 5، 38-33.
-       پانتام، رابرت (1380). دموکراسی و سنت­های مدرن؛ ترجمه محمدتقی دلفروز، تهران: انتشارات سلام
-       حسینی، سید امیرحسین، علمی، زهرا، و شارع­پور، محمود (1386). رتبه­بندی سرمایه اجتماعی در مراکز و استان­های کشور. فصلنامه رفاه اجتماعی، شماره 26، 84-59.
-       حمیدی، کامبیز، و رمضان شمس، امیرحسین (1398). مدیریت و حکمرانی در اسلام از منظر نهج­البلاغه. فصلنامه رویکردهای پژوهشی نو در علوم مدیریت، سال 2، شماره 11، 247-223.
-       سردارنیا، خلیل­الله (1388). اثر سرمایه اجتماعی بر حکمرانی خوب. فصلنامه اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره 260، 145-132.
-       فوکویاما، فرانسیس (1379). پایان نظم. ترجمه غلام عباس توسلی، تهران: نشر جامعه ایرانیان.
-       فولادی، حفیظ­الله، و احتسابی، مریم (1403). مولفه­های سرمایه اجتماعی در نهج­البلاغه. فصلنامه آیین علوی، شماره 14، 108-85.
-       قاسمی، محمدهادی، و شراهی، اسماعیل (1404). سناریوهای آینده سرمایه اجتماعی ایرانیان در فضای مجازی. فصلنامه مدیریت سرمایه اجتماعی، شماره 2، 129-145.
-       کلمن، جیمز (1377). بنیاد نظریه اجتماعی؛ ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
-       منتظری، محمد، بهمنی، اکبر، و فتحی­زاده، علیرضا (1397). الگوی حکمرانی خوب از دیدگاه نهج­البلاغه: گامی در جهت تبیین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. فصلنامه مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دوره 6، شماره 11، 154-133.
-       دشتی، محمد (23 قبل از هجرت 40 ه.ق). نهج­البلاغه. قم: انتشارات محمد امین.
-       Bell, W. (1997). Foundations of futures Studies History, Purposes and Knowledge. New Brunswick and London: Transaction Publishers.
-       Bourdiue, P. (1985). The Forms of Capital. In Handbook of theory and Research for the Sociology of Education. New York: Greenwood.
-       Da Costa, O., Warnke, P., Cagnin, C., & Scapolo, F. (2015). The impact of foresight on policy making: insights form FORLEARN mutual learning process. Technology Analysis & Strategic Management, 1-20
Havas, A., Schartinger, D. and Weber, M. (2010). The impact of foresight on innovation policy-making: recent experiences and future perspectives. Research Evaluation, 19(2), 91-104