فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

هنجارهای تمدن‌ساز در نهج‌البلاغه بر اساس نظریه پیوستگی مفهومی میان ارزش‌ها و هنجارهای تمدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.22084/nahj.2026.31780.3238
چکیده
تمدن اسلامی به عنوان نظامی معنادار و هدفمند، بر بستری از ارزش‌های متعالی شکل می‌گیرد و زمانی به بلوغ می‌رسد که این ارزش‌ها در لایه هنجارهای اجتماعی و ساختارهای فرهنگی-سیاسی تبلور عینی یابند. نهج‌البلاغه، بازتاب‌دهنده مجموعه‌ای غنی از این پیوند ناگسستنی میان ارزش‌ها و هنجارهاست. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین هنجارهای تمدن‌ساز در نهج‌البلاغه، بر اساس نظریه پیوستگی مفهومی میان ارزش‌ها و هنجارهای تمدنی انجام شده است. این نظریه بر آن است که هنجارهای کارآمد و ماندگار در یک تمدن، صرفاً قراردادهای اجتماعی نیستند، بلکه ریشه در لایه‌ای عمیق‌تر از ارزش‌های بنیادین دارند و از آن معنا و اعتبار می‌گیرند. این تحقیق با رویکردی کیفی و به کارگیری روش تحلیل مضمون، به واکاوی متون نهج‌البلاغه پرداخته است. فراتر از شناسایی هنجارها، پژوهش حاضر فرایند تحقق آن‌ها را در قالب سه گام پیوسته: ارزش‌بنیادی‌سازی، قاعده‌مندسازی و نهادینه‌سازی نظارتی تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کلام امام علی (ع) مشتمل بر دو ساحت اصلی از هنجارهای تمدن‌ساز است که اول: ساحت ساختار و کنش مدیریت جامعه و دوم: ساحت روابط انسانی و انسجام اجتماعی است که هر یک پیوندی وثیق با ارزش‌های الهی-انسانی دارند: که به عنوان شاخص‌های اصلی پویایی و یکپارچگی اجتماع تمدنی معرفی شده‌اند. در این سپهر، نهج‌البلاغه با ترسیم شبکه‌ای از هنجارهای به هم پیوسته و فرایند سه‌گانه تحقق آن‌ها، تصویری جامع از الزامات تحقق تمدنی پویا، عادلانه و معنویت‌گرا ارائه می‌دهد. این پیوستگی مفهومی پویا، ضمانت اجرای درونی هنجارها را فراهم کرده و از تبدیل آنها به ساختارهایی خشک جلوگیری می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Civilization-building norms based on the governmental model of Imam Ali (AS) in Nahj ul-Balagha based on the theory of conceptual continuity between values and civilizational norms

نویسنده English

Seyed Ebrahim Masoumi
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Kashan, Kashan, Iran
چکیده English

Islamic civilization, as a meaningful and purposeful system, is formed on a foundation of transcendent values and reaches maturity when these values ​​are objectively crystallized in the layer of social norms and cultural-political structures. Nahj ul-Balagha reflects a rich set of this inseparable link between values and norms. The present study aims to identify and explain the civilization-building norms in Nahj ul-Balagha, based on the theory of conceptual continuity between values and civilizational norms. This theory holds that efficient and enduring norms in a civilization are not merely social conventions, but are rooted in a deeper layer of fundamental values and derive meaning and validity from them. This study has analyzed the texts of Nahj ul-Balagha with a qualitative approach using content analysis method. Beyond identifying norms, the present study explains the process of their realization in the form of three continuous steps: fundamental value formation, regularization, and supervisory institutionalization. The findings of the study show that the words of Imam Ali (AS) include two main aspects of civilization-building norms: first, the aspect of the structure and action of community management, and second, the aspect of human relations and social cohesion, each of which has a close connection with divine-human values: which have been introduced as the main indicators of the dynamism and integrity of a civilized society. In this sphere, Nahj ul-Balagha, by drawing a network of interconnected norms and the three-fold process of their realization, presents a comprehensive picture of the requirements for realizing a dynamic, just, and spiritual civilization. This dynamic conceptual continuity provides a guarantee for the internal implementation of norms and prevents them from transforming into inflexible structures.

کلیدواژه‌ها English

Nahj ul-Balagha
Islamic civilization
civilization-building norms
conceptual continuity
Islamic values
Alawi governance
-         قرآن کریم.
-         نهج‌البلاغه.
-      تاجیک، محمدرضا (۱۴۰۱). تحلیل جامعه‌شناختی مشارکت سیاسی از منظر نهج‌البلاغه. مجله علمی-پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی ایران، ۴(۲)، ۶۵-۹۰.
-      جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۵). اسلام و نیازهای زمان. قم: مرکز نشر اسراء.
-      ------------- (۱۳۹۰). ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت. قم: مرکز نشر اسراء.
-      ------------- (۱۳۹۶). فلسفه حقوق بشر. قم: نشر اسراء.
-      حسینی‌زاده، سیدمحمدرضا (۱۴۰۰). الگوی مدیریت علوی در عصر جهانی‌سازی. فصلنامه مدیریت اسلامی، دوره ۱۲، شماره ۳، ۳۲-۵۶.
-      حیدری، مرتضی (۱۴۰۰). نقش اخلاق سیاسی در توسعه تمدنی. دوفصلنامه مطالعات تمدنی، ۵(۱۰)، ۴۵-۶۸.
-      خدیوی، غلامرضا (۱۳۹۷). بررسی‌هایی در تکوین جامعه‌شناختی و روانشناختی فرایند تمدن. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-      دهقان، علیرضا (۱۴۰۱). تحلیل شاخص‌های شفافیت در نظام سیاسی علوی. دوفصلنامه مطالعات حقوق عمومی و سیاسی، ۸(۱۵)، ۱۱۵-۱۳۸.
-      رحمانی، علی (۱۳۹۹). تحلیل جامعه‌شناختی همبستگی در جوامع اسلامی. فصلنامه مطالعات اجتماعی اسلامی، ۹(۳۴)، ۴۵-۶۵.
-      رضوی، سیدعلی (۱۴۰۰). ابعاد کرامت انسانی در اندیشه سیاسی اسلام. فصلنامه مطالعات اسلامی و سیاسی، ۴(۱۳)، ۶۰-۸۰.
-      سروش‌محلاتی، محمد (۱۳۹۸). اخلاق حکومت. فصلنامه پژوهش‌های اندیشه سیاسی، ۱۵(۵۹)، ۱۱۰-۱۳۵.
-      سیدامامی، کاووس (۱۳۹۰). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: سمت.
-      سیدان، سیدمحمود (۱۳۹۴). بررسی اصول حکمرانی مطلوب در اندیشه سیاسی اسلام. فصلنامه مطالعات سیاسی اسلامی، دوره ۷، شماره ۲۵، ۲۷-۴۹.
-      شیخ‌الاسلامی، سمیه (۱۴۰۰). نقش وحدت کلمه در صیانت از نظام سیاسی. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاسی، ۶(۲۲)، ۱۷۰-۱۹۵.
-      طباطبایی، محمد (۱۳۹۴). عدالت سیاسی و توسعه پایدار. مجله علمی-پژوهشی علوم سیاسی، ۱۱(۴۴)، ۱۱۰-۱۳۰.
-      علامه جعفری، محمدتقی (۱۳۸۰). کرامت و ارزش وجودی انسان. تهران: مؤسسه نشر کرامت.
-      فرامرزقراملکی، احد (۱۳۸۸). تحلیل محتوای کیفی در علوم اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-      فقیهی، علیرضا (۱۳۹۷). مدل‌سازی اخلاق‌مداری در حکمرانی اسلامی. مجله علمی-پژوهشی اندیشه مدیریت، ۱۳(۵۰)، ۸۰-۱۰۲.
-      فوزی، یحیی (۱۳۹۸). اعتماد عمومی و حکمرانی دینی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
-      فیروزجائیان، علی‌اصغر (۱۳۹۶). الگوی مدیریت اسلامی و چالش‌های نهادی شدن. فصلنامه مدیریت اسلامی، دوره ۱۰، شماره ۳۰، ۵۵-۷۸.
-      کاشانی، مریم (۱۳۹۹). مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی در حکمرانی. قم: بوستان کتاب.
-      کمیجانی، اکبر (۱۳۹۹). حکمرانی مطلوب در گام دوم انقلاب: چارچوب مفهومی و مؤلفه‌ها. فصلنامه راهبرد، دوره ۸، شماره ۴، ۶۵-۸۹.
-      مرادی، حسین (۱۴۰۲). وحدت و همزیستی در اندیشه سیاسی اسلام. تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
-      مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۷). حکومت اسلامی و ولایت فقیه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
-      مصباحی، حسن (۱۳۹۹). عدالت و تمدن نوین اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
-      مطهرنیا، محمدعلی (۱۳۹۸). فلسفه تمدن اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-      ------------ (۱۳۹۸). فلسفه تمدن اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
-      مظلومی، علی (۱۳۹۵). جایگاه نظارت عمومی در اندیشه سیاسی اسلام. فصلنامه پژوهش‌های دینی، ۱۶(۳)، ۶۸-۹۰.
-      میدانچی، حسین (۱۳۹۲). ارزش‌ها و هنجارها در جامعه اسلامی: رویکردی جامعه‌شناختی. فصلنامه پژوهش‌های دینی، دوره ۱۰، شماره ۳، ۴۸-۷۲.
-      نصیری، مجید (۱۳۹۷). مدل انسجام اجتماعی بر اساس نظریه تمدنی. فصلنامه مطالعات اجتماعی و تمدنی، ۸(۲)، ۶۵-۸۵.
-      نظری، علی‌اصغر (۱۳۹۳). شفافیت و پاسخگویی در حکمرانی. تهران: سمت.
-      ولوی، علی‌محمد (۱۳۹۱). مدیریت و عقلانیت. تهران: مؤسسه مطبوعاتی دانش.
-       Eisenstadt, S. N . (2017). The Great Revolutions and the Civilizations of Modernity. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers.
-       Elias, N. (2021). The Civilizing Process: Sociogenetic and Psychogenetic Investigations. Revised Edition. Malden, MA: Blackwell Publishing.
-       Habermas, J. (2018). The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of Bourgeois Society. Cambridge, MA: MIT Press.
-       Hsieh, H. F. & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 9(5), 1277-1288.
-       Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology. Thousand Oaks, CA: Sage publications.
-       Siddiqui, M. N. (2020). Islamic Governance: Theory and Practice. Kuala Lumpur: IIUM Press.
-       Tilly, C. (2019). Democracy. Cambridge, MA: Harvard Unive.