بررسی کمّی عواطف در نهج‌البلاغه: رضایت امام علی(ع) از افراد شاخص

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس،‌ تهران، ایران

2 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس،‌ تهران، ایران

3 دانشیار، گروه پژوهش و تاریخ هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت‌مدرس،‌ تهران، ایران

10.22084/nahj.2026.32231.3267

چکیده

بررسی عواطف مثبت و منفیِ متن نهج‌البلاغه از موضوعات مهمی است که به درک ژرف‌تر از شخصیت تأثیرگذار امام علی(ع) و بازنمایی دقیق‌تر ساختارهای فکری و ارزشی امام کمک می‌کند. از سوی دیگر، بررسی ابعاد عاطفی متن امام علی(ع) دربارۀ افرادی که الگوی انسانی شمرده می‌شوند، حائز اهمیت است. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکردی زبانی و روان‌شناسانه، ابتدا عاطفۀ مثبت و منفی در نهج‌البلاغه را بررسی می‌کند، و سپس به تحلیل رضایتمندی از افراد می‌پردازد تا لایه‌های روانی، اجتماعی و انسانی متن آشکار شود. در این راستا، با اتکا بر روان‌شناسی تاریخی و بهره‌گیری از فناوری «یادگیری عمیق» و الگوریتم‌های «پردازش زبان طبیعی»، و با رویکرد «بازنمایی‌های ساختاری متنی»، پیوند میان زبان رایج مردم و ساختار زبانی نهج‌البلاغه بازسازی شده است. همچنین به کمک تکنیک «یادگیری انتقالی»، متن نهج‌البلاغه بر پایۀ ادبیات عرب، و بر اساس پرسش‌نامۀ «ارزیابی عاطفۀ مثبت و منفی» (PANAS) واتسون، تحلیل و طبقه‌بندی گردیده است. نتایج نشان می‌دهد که در گفتار امام علی(ع) نمرات عواطف منفی، اندکی بیشتر از عواطف مثبت است و تعادل نسبی میان دو دستۀ عاطفی برقرار است. همچنین بروز عاطفۀ منفی در موقعیت‌های «رضایتمندی از افراد» به وضوح بیشتر است. به نظر می‌رسد چنین امری با توجه به قرائن و شواهد دیگر، حاکی از آن است که امام علی(ع) در موارد ستایش دیگران، خوش‌احوال نیست و این نوع رضایت، بیشتر بازتاب‌دهندۀ حالت قبض درونی -و نه بسط احوال- ایشان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Quantitative Study of Emotions in Nahj al-Balaghah: Imam Ali’s (AS) Approval of Prominent Figures

نویسندگان [English]

  • Mohammadhossein Khavaninzadeh 1
  • Khalil Parvini 2
  • Reza Afhami 3
1 PhD Graduate in Arabic Language and Literature, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Professor of Arabic Language and Literature, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Associate Professor of Research in Art History, the Faculty of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Examining the positive and negative emotions in the text of Nahj al-Balagha is crucial for deepening the understanding of the influential character of Imam Ali (AS) and more accurately representing his intellectual and value structures. Additionally, analyzing the emotional dimensions of Imam Ali's (AS) discourse concerning individuals regarded as human models is of great importance. This study, based on a linguistic and psychological approach, first investigates positive and negative emotions in Nahj al-Balagha and then analyzes satisfaction with individuals to reveal the psychological, social, and human layers of the text. To this end, relying on historical psychology and utilizing deep learning technology and natural language processing algorithms, along with a Contextualized Construct Representations (CCR) approach, the connection between common language and the linguistic structure of Nahj al-Balagha has been reconstructed. Furthermore, using transfer learning techniques, the text of Nahj al-Balagha has been analyzed and classified based on Arabic literature and Watson's Positive and Negative Affect Schedule (PANAS) questionnaire. The results indicate that in Imam Ali's (AS) discourse, negative emotion scores are slightly higher than positive ones, with a relative balance between the two emotional categories. Moreover, negative emotions are significantly higher in cases of "satisfaction with individuals," reflecting Imam Ali's (AS) state of psychological constriction rather than expansion when praising certain individuals, indicating his dissatisfaction.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Positive and Negative Emotions
  • Contextualized Construct Representations (CCR)
  • Satisfaction with Individuals
  • Imam Ali (AS)
  • Nahj al-Balagha

مراجع

  • قرآن کریم.
  • ابن‌اثیر، عز الدین علی (1989). أسد الغابة فی معرفة الصحابة. ج 5. بیروت: دار الفکر.
  • ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1992). المنتظم فی تاریخ الملوک والأمم، تحقیق عطا مصطفی عبدالقادر و محمد مصطفی عبدالقادر، مراجعه نعیم زرزور. ج 3. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  • ابن‌حجر عسقلانی، أحمد بن‌علی (1415). الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل أحمد عبدالموجود وعلى محمد معوض. ج 6. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  • ابن‌سعد، محمد (1968). الطبقات الکبرى، تحقیق إحسان عباس. ج 2. بیروت: دار صادر.
  • --------- (1990). الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبدالقادر عطا. ج 4 و 8. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  • ابن‌عبدالبر، أبوعمر یوسف (1992). الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی. ج 3. بیروت: دار الجیل.
  • ابن‌قتیبه دینوری، عبد‌الله‌بن‌مسلم (1960). المعارف. تحقیق ثروت عکاشة. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  • ابن میثم، میثم بن‌علی (1363). شرح نهج‌البلاغة. ج 5. چاپ دوم. تهران: دفتر نشر الکتاب.
  • امین، محسن (1983). أعیان الشیعة، تحقیق حسن الأمین. ج 9. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
  • آذربایجانی، مسعود و شجاعی، محمدصادق (1400). روان‌شناسی در نهج‌البلاغه؛ مفاهیم و آموزه‌ها. چاپ پانزدهم. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدحسین (1403). الذریعة إلى تصانیف الشیعة. ج 14. چاپ سوم. بیروت: دار الأضواء.
  • بلاذری، أحمد بن‌یحیى (1996). جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض الزرکلی. ج 1، 2، و 5. بیروت: دار الفکر.
  • ثقفی کوفی، ابراهیم بن‌محمد (1395). الغارات. تحقیق سید جلال الدین محدث. ج1. تهران: انجمن آثار ملى‌.
  • خوانین‌زاده، محمدحسین، پروینی، خلیل، افهمی، رضا، و اسماعیلی‌نسب، مریم (1403). واکاوی بن‌مایه‌های خودستایی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه از منظر روان‌شناسی. فصلنامه علمی پژوهشنامه علوی، دوره 15، شماره 29، 33-71. https://www.doi.org/10.30465/alavi.2025.50737.2690
  • ---------------- (1404). کاربست الگوی مبتنی بر روان‌شناسی تاریخی در نفی مضامین موهِم خودشیفتگی در نهج البلاغه (مطالعه موردی جنگ‌ها). دوفصلنامه علمی جستارهای ثقلین، دوره 11، شماره 21، 1-39. https://doi.org/10.48311/QHTS/qhts.2025.84809.0
  • خوئی، حبیب‌الله بن‌محمد (1400). منهاج البراعة، شارح: حسن حسن‌زاده آملی و محمدباقر کمره‌‌ای. ج 20. تهران: مکتبة الاسلامیة.
  • ذهبی، شمس‌الدین (1985). سیر أعلام النبلاء. ج 3. بیروت: مؤسسة الرسالة.
  • ------------ (2006). سیر أعلام النبلاء. ج 4. قاهره: دار الحدیث.
  • رامین، علی (1389). مبانی جامعه‌شناسی هنر. چاپ دوم. تهران: نی.
  • رضی، محمدبن‌الحسین (1967). نهج‌البلاغة. تحقیق صبحی الصالح. بیروت: بی‌نا.
  • زبیری، مصعب بن‌عبدالله (بی‌تا). نسب قریش. چاپ سوم. قاهره: دار المعارف.
  • زرکلی، خیر الدین (2002). الأعلام. ج 6. چاپ پانزدهم. بیروت: دار العلم للملایین.
  • زیدان، جرجی (بی‌تا). تاریخ التمدن الإسلامی. ج 3. قاهره: دار الهلال.
  • سلاجقه، بتول (1392). جایگاه تربیتی-مدیریتی عواطف از دیدگاه امام علی(ع) در نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 1، شماره 2، 121-137.
  • طبری، محمد بن‌جربر (1879). تاریخ الأمم و الملوک. ج 3. لیدن: بریل.
  • طوسی، محمد‌بن‌حسن (1409). رجال الکشی-إختیار معرفة الرجال. تحقیق حسن مصطفوی‌. ج 1. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
  • عزبدفتری، بهروز (1394). منظومه‌ی دانش‌پژوهی ویگوتسکی؛ نظریه‌ها و دستاوردها (مجموعه مقالات). تبریز: انتشارات تبریز.
  • لوریا، آلکساندر مانویچ (1382). رشد و تحول شناختی: مبانی فرهنگی و اجتماعی شناخت، ترجمۀ حبیب‌الله قاسم‌زاده. تهران: ارجمند.
  • محمدجعفری، رسول (1403). نقش نهج‌البلاغه در شناساییِ تصحیفِ لفظیِ روایاتِ شیعه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 12، شماره 47، 1-26. https://doi.org/22084/nahj.2025.30621.3164
  • مفید، محمدبن‌محمد (1371). الجمل والنصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق علی میرشریفی. قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الإسلامی.
  • موسوی، صادق (1426). تمام نهج‌البلاغة، تحقیق فرید سید، گردآورنده محمد عساف. ج4، 5 و7. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • ویگوتسکی، لو سمینویچ (1393). اندیشه و زبان. ترجمۀ حبیب الله قاسم‌زاده. چاپ دوم. تهران: ارجمند.
  • --------------- (1392). روان‌شناسی هنر. ترجمۀ بهروز عزبدفتری. چاپ سوم. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
  • هیوم، دیوید (1401). جستارهای زیبایی‌شناسی. ترجمۀ محسن کرمی. چاپ دوم. تهران: کرگدن.
  • یعقوبی، أحمد‌بن‌أبی‌یعقوب (1360). تاریخ الیعقوبی. ج 2. بیروت: دار إصدار-دار بیروت.
  • Argyle, M. (2000). Psychology and Religion: An Introduction. New York. NY: Routledge.
  • Atari, M., Omrani, A., & Dehghani, M. (2023). Contextualized Construct Representation: Leveraging Psychometric Scales to Advance Theory-Driven Text Analysis. https://doi.org/10.31234/osf.io/m93pd
  • Baumeister, R. (1994). How Stories Make Sense of Personal Experience: Motives that Shape Autobiographical Narratives. Personality and Social Psychology Bulletin, 20. 676-690. https://doi.org/10.1177/0146167294206006
  • Casuso, L., Gargurevich, R., Van den Noortgate, W., & Van den Bergh, O. (2016). Psychometric properties of the Positive and Negative Affect Scale for Children (PANAS-C) in Peru. Interamerican Journal of Psychology, 50(2), 170-185. Available via PsycNET.
  • Davis, R. C., Arce, M. A., Tobin, K. E., Palumbo, I. M., Chmielewski, M., Megreya, A. M., & Latzman, R. D. (2022). Testing measurement invariance of the Positive and Negative Affect Schedule (PANAS) in American and Arab university students. International Journal of Mental Health and Addiction, 20(2), 874-887. https://psycnet.apa.org/doi/10.1007/s11469-020-00411-z
  • Diener, E., Oishi, S., & Lucas, R. E. (2003). Personality, culture, and subjective well-being: Emotional and cognitive evaluations of life. Annual Review of Psychology, 54, 403-425. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.54.101601.145056
  • Luria, A. R. (1976). The cognitive development: Its cultural and social foundations. Harvard University Press.
  • Merz, E. L., Malcarne, V. L., Roesch, S. C., Ko, C. M., Emerson, M., Roma, V. G., & Sadler, G. R. (2013). Psychometric properties of Positive and Negative Affect Schedule (PANAS) original and short forms in an African American community sample. Journal of Affective Disorders, 151(3), 942-949. https://doi.org/10.1016/j.jad.2013.08.011
  • Pettit, J. W., Kline, J. P., Gencoz, T., Gencoz, F., & Joiner, T. E., Jr. (2001). Are happy people healthier? The specific role of positive affect in predicting self-reported health symptoms. Journal of Research in Personality, 35(4), 521-536. https://doi.org/10.1006/jrpe.2001.2327
  • Quiceno, J. M., & Vinaccia, S. (2014). Calidad de vida en adolescentes: Análisis desde las fortalezas personales y las emociones negativas. Terapia Psicológica, 32(3), 185-200. https://doi.org/10.4067/S0718-48082014000300002
  • Sanmartín, R., Inglés, C. J., Vicent, M., Gonzálvez, C., Díaz-Herrero, Á., & García-Fernández, J. M. (2018). Positive and negative affect as predictors of social functioning in Spanish children. PLOS ONE, 13(8), e0201698. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0201698
  • Watson, D. Clark, A. (1988). Positive and Negative Affect Schedule (PANAS). Development and validation of brief measures of positive and negative affect: The PANAS scales. Journal of Personality and Social Psychology, 1988, 54(6).

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار