فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

از اقناع خواص تا بسیج توده‌ها؛ الگویی از جهاد تبیین در سیره ارتباطی و تبیینی امیرالمؤمنین(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه قرآن و حدیث دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت‌مدرس،تهران،ایران
2 کارشناسی ارشد علوم قران و حدیث دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران
10.22084/nahj.2026.31656.3229
چکیده
در فضای ملتهب دوران خلافت امام علی(ع) که با فتنه‌های گسترده، تحریف حقیقت و بحران مشروعیت همراه بود، رویکرد تبیینی آن حضرت نقشی محوری در هدایت جامعه ایفا می‌کرد. از میان شیوه‌های گوناگون تبیین، «اقناع» جایگاهی برجسته در منظومه ارتباطی امام داشت؛ رویکردی مبتنی بر استدلال، منطق، گفت‌وگو و روشن‌سازی حقیقت که با بهره‌گیری از ابزارهای معرفتی و بیانی، مخاطب را از درون متقاعد می‌ساخت. امام علی(ع) با درک ژرف از نقش‌آفرینی اقشار مختلف، این شیوه را هم در هدایت نخبگان اثرگذار بر افکار عمومی و هم در بسیج توده‌ها به کار گرفت. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی، دو نمونه شاخص از اقناع خواص و اقناع توده‌ها در نهج‌البلاغه را بررسی کرده است. تحلیل این دو مصداق الگویی از جهاد تبیین در گفتمان علوی ارائه می‌دهد که می‌تواند در مواجهه با چالش‌های فکری و رسانه‌ای عصر حاضر نیز الهام‌بخش باشد. نتایج نشان می‌دهد که شیوه‌های اقناعی امام علی(ع) توانست مخاطب چه خاص و چه عام را از درون به پذیرش حقیقت و التزام به آن وادارد؛ به‌گونه‌ای که اقناع در سیره علوی نه ابزاری صرفاً خطابی، بلکه راهبردی عقلانی، تربیتی و اجتماعی در مدیریت فتنه‌ها و مهار بحران‌ها جلوه‌گر شد. الگویی که امروز نیز می‌تواند چراغی فرا راه اندیشه‌ورزان و مصلحان اجتماعی باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

From Persuasion of the Elites to Mobilization of the Masses: A Paradigmatic Model of Jihad ul-Tabyin in the Communicative and Explanatory Conduct of Amir ul-Mu’minin (PBUH)

نویسندگان English

ali hajikhani 1
zahra khani ka;gay 2
1 Associate Professor, Department of Quran and Hadith, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Master’s Degree in Quranic and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

In the turbulent atmosphere of Imam ʿAlī’s (a) caliphate—marked by widespread seditions, distortion of truth, and a crisis of legitimacy—his explanatory approach played a pivotal role in guiding the society. Among the various methods of exposition, persuasion (iqnāʿ) occupied a prominent place in Imam ʿAlī’s communicative system. This approach, grounded in reasoning, logic, dialogue, and clarification of truth, sought to convince the audience from within through intellectual and rhetorical means. With a profound understanding of the influential role of different social groups, Imam ʿAlī (a) employed this method both in guiding the elites who shaped public opinion and in mobilizing the masses.
Using a descriptive–analytical method, this study examines two representative cases of persuasion directed toward the elites and the masses in Nahj ul-Balāghah. The analysis of these examples provides a model of Jihād ul-Tabyīn (Jihad of Clarification) in the ʿAlawī discourse—one that can also inspire responses to contemporary intellectual and media challenges. The findings show that Imam ʿAlī’s persuasive strategies succeeded in leading both the elite and the general public to internal acceptance of truth and commitment to it. Thus, persuasion in the ʿAlawī tradition appears not merely as a rhetorical tool but as a rational, educational, and social strategy for managing seditions and mitigating crises—a model that remains an illuminating guide for today’s thinkers and social reformers.

کلیدواژه‌ها English

Jihad of Explanation
Persuasion
Elites
The Masses
Soft Warfare
-          قرآن کریم.
-          ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله (بی‌تا). شرح نهج البلاغة، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
-          امیرکاوه، سعید، و اسلامی، شعیب (1395). روش اقناع مخاطب در نهج‌البلاغه. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شماره 3، 175-214
-          بینگر، اتولر (1376). ارتباطات اقناعی. رستمی، علی. تهران: مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای صداوسیما.
-         جبل، محمدحسن (2010) .المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم. قاهره: مکتبة الآداب.
-          جعفری، محمدتقی (1376). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-          خراسانی، محمود (1399). رهبر خرد. قم: عصمت.
-          دشتی، محمد (1379). ترجمه نهج‌البلاغه. قم: مشهور.
-          دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-          راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412). مفردات الفاظ القرآن. چاپ اول. دارالشامیة: بیروت.
-          زارعین، الهه (1391). امیرالمؤمنین(ع) و جنگ نرم در دوران خلافت. استاد راهنما: محمدحسین رجبی دوانی. دانشکده علوم حدیث.
-          ساروخانی، باقر (1383). اقناع غایت ارتباطات. نامه علوم اجتماعی، شماره 23، 93-115.
-          شهیدی، جعفر (1378). ترجمه نهج‌البلاغه. 1 جلدی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
-          مفید، محمد بن محمد (بی تا). الجمل. 1 جلدی، بی‌نا.
-          صبحی، صالح (1414). نهج‌البلاغه. قم: موسسه دارالهجرة.
-          صلح میرزایی، سعید (1401). جهاد تبیین در اندیشه حضرت آیت اللّه خامنه­ای (مدّظلّه العالی). چاپ بیست وسوّم. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
-          طبری، محمدبن جریر بن یزید (1362). تاریخ طبری. چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر.
-          عمید، حسن.(1389). فرهنگ فارسی عمید. تهران: راه رشد.
-          کرم‌پور، زهرا، حسومی، ولی­الله، و خاکپور، حسین (1394). اقناع مخاطب در نهج‌البلاغه، فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، شماره 9، 28-53.
-          کرم‌علی گرزانی، نورالدین (1398). شگردهای باورپذیری و شیوه امام علی(ع) برای اقناع کردن مخاطب در خطبه‌های نهج‌البلاغه. استاد راهنما: دکتر علی‌اکبر احمدی. دانشگاه پیام نور مرکز کرمانشاه.
-          کریمی، علیرضا (1401). رویکردهای زیبا شناختی و تأثیر آن در اقناع مخاطب در خطبه‌های 221، 192 و 224 نهج‌البلاغه. استاد راهنما: دکتر محمدرضا اسلامی. دانشگاه شهید مدنی آدربایجان.
-          گیل، دیوید، و ادمز، بریجت (1384). الفبای ارتباطات. ترجمه رامین کریمیان، مهران مهاجر، محمد نبوی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۸۴.
-          مکارم شیرازی، ناصر (1375). پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-          موسوی، عباس علی (1418). شرح نهج البلاغة. بیروت: دار الرسول الأکرم.
-          مرکز رشد و توانمندسازی فرهنگی (1402). اقناع و همراه‌سازی.
-          هاشمی خوئی، سید حبیب­الله (1400). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. تهران: مکتبة الإسلامیة.