فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

الگوی تعامل تقوا، اختیار و قدرت در حکمرانی علوی بر پایه تحلیل مضمون نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری مدیریت آموزشی، پژوهشگر حوزه تربیت، آموزش و فرهنگ سازمانی، تهران، ایران
10.22084/nahj.2026.32888.3312
چکیده
هدف این پژوهش، تبیین الگوی تعامل تقوا، اختیار و قدرت در حکمرانی علوی با اتکا بر تحلیل مضمون نهج‌البلاغه است. مسئله اصلی پژوهش آن است که قدرت مشروع در منظومه فکری امام علی(علیه السلام) چگونه شکل می‌گیرد و چه سازوکاری تعادل میان اراده آزاد، کنترل اخلاقی و عدالت اجتماعی را برقرار می‌سازد. پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام و کلیه گزاره‌های نهج‌البلاغه مرتبط با سه مقوله تقوا، قدرت و اختیار با روش کدگذاری سه‌مرحله‌ای، دسته‌بندی و در قالب ماتریس‌های چهارسطحی و شبکه‌های مفهومی بازنمایی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقوا در نهج‌البلاغه تنها یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه نظام کنترل درونی قدرت و سرچشمه ادراک الهی، رهایی وجودی، رفتار اخلاقی و پایداری ایمانی است. اختیار در این منظومه «حلقه انتقال ارزش‌های تقوایی به میدان عمل» و عامل تبدیل ایمان به کنش مسئولانه است و از این‌رو محور پیوند تقوا و قدرت محسوب می‌شود. قدرت نیز نه به‌عنوان سلطه بلکه در قالب «تجلی بیرونی اختیارِ متقی» تعریف می‌گردد؛ قدرتی که مشروعیت خود را از تقوای حاکم و بیعت آگاهانه مردم دریافت می‌کند. تحلیل نهایی نشان می‌دهد که اختلال در تقوا موجب برهم‌خوردن تعادل اختیار و انحراف قدرت به‌سوی استبداد می‌شود، درحالی‌که پیوند فعال میان تقوا و اختیار، قدرت را به عدالت اجتماعی و مشروعیت اخلاقی هدایت می‌کند. برآیند پژوهش، ارائه الگوی مفهومی حکمرانی علوی است که در آن، تقوا هسته معنایی، اختیار سازوکار اجرایی و قدرت سطح تحقق اجتماعی محسوب می‌شود و محصول نهایی آن «عدالت و مشروعیت» در نظام حکمرانی دینی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The interaction pattern of piety, authority, and power in Alawi governance based on the content analysis of Nahj al-Balagha

نویسنده English

Alireza Rajabi
PhD in Educational Management, Researcher in the field of education, training and organizational culture, Tehran, Iran
چکیده English

The aim of this study is to explain the interaction between piety (taqwā), free will (ikhtiyār), and power in Alawite governance through a thematic analysis of Nahj al Balāgha. The main question concerns how legitimate power is formed and how a balance between free will, morality, and social justice is maintained. In this qualitative research, relevant statements were coded through a three stage procedure and represented in conceptual matrices. The findings identify piety as an inner mechanism for controlling power, and free will as the “link that transfers values into the field of action” and thus grounds responsible agency. Power is not understood as domination, but as “the outward manifestation of the pious agent’s free will,” deriving its legitimacy from the ruler’s piety and the informed allegiance of the people. The final analysis indicates that disruption in piety leads to the deviation of power into tyranny, while an active nexus between piety and free will directs power toward social justice and moral legitimacy. The outcome is a conceptual model of Alawite governance in which piety constitutes the semantic core, free will the operative mechanism, and power the level of social realization.

کلیدواژه‌ها English

piety
power
authority
social justice
Alawi governance

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 30 آبان 1405