فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

گونه‌شناسی بسترهای سرزنش‌پذیری در منظومه روایی با محوریت نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه معارف اسلامی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
10.22084/nahj.2026.32384.3279
چکیده
در الگوی تعالی و تربیتی دینی، سرزنش به‌عنوان یک ساز و کار کنترلی دو وجهی شناخته می‌شود که در مرزِ باریک اصلاح‌گری و تخریب شخصیت قرار دارد. از یک‌سو، ملامت حکیمانه می‌تواند فرآیند تعالی‌بخشِ فرد را فعال کرده و به تعادل رفتاری منجر شود؛ و از سوی‌دیگر، اعمال ناصواب آن، مسیر بازسازی روانی را مختل کرده و به فروپاشی اخلاقی می‌انجامد. مسئلة اساسی دراین پژوهش، شناسایی خاستگاه و عوامل ملامت‌آفرین است؛ به این معنا که در منظومة روایی، چه کنش‌هایی زمینه‌ساز واکنش‌های سرزنش‌گرانه می‌شوند؟ این تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای و واکاوی در نصوص روایی بالاخص نهج‌البلاغه به‌دنبال تدوین یک گونه‌شناسی جامع از رفتارهایی است که فرد را در معرض نکوهش قرار می‌دهند. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که این بسترها، در یک ساختار سه‌بعدی شامل؛ گونه‌های گفتاری، رفتاری و اخلاقی قابل دسته‌بندی هستند که هر یک به نوعی موجبات زوال حریم حرمت فرد را فراهم می‌آورند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Typology of the Grounds for Censure in Narrative Discourse: A Study Centered on Nahj al-Balagha

نویسنده English

Reza Ghaseminejad
Department of Islamic Studies, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.
چکیده English

In the framework of religious and moral education, reproach is recognized as a dual-faceted mechanism of control, situated on the fine line between corrective guidance and character destruction. On the one hand, wise admonition can activate an individual’s process of moral and spiritual growth, leading to behavioral balance; on the other hand, its improper application can disrupt psychological reconstruction and lead to moral disintegration.
The central question of this study is to identify the origins and factors that give rise to reproach; in other words, within the corpus of narrations, what actions give rise to reproachful responses? Employing a descriptive-analytical method, drawing on library resources, and examining narrations, particularly those in Nahj al-Balagha, this study seeks to develop a comprehensive typology of behaviors that expose individuals to censure.
The findings indicate that the underlying factors can be classified into a three-dimensional structure comprising verbal, behavioral, and ethical categories, each of which, in its own way, contributes to the erosion of an individual’s dignity and personal sanctity.

کلیدواژه‌ها English

Typology
Underlying Factors
Susceptibility to Reproach
Corpus of Narrations
Nahj al-Balagha
-  ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله (1404ق). شرح نهج­البلاغة لابن­أبی­الحدید. چاپ اول. قم: ناشر مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
-  ابن أبی فراس، مسعود بن عیسى‏ ورام (1410ق). مجموعه ورّام آداب و اخلاق در اسلام (ترجمه تنبیه الخواطر). مترجم محمدرضا عطایی، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش­هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏.
-  ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. چاپ چهارم. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
-  ابن بابویه، محمد بن على‏ (1376). الأمالی( للصدوق). چاپ ششم، تهران: ، تهران: کتابچى‏.
-  ابن شعبه حرانى،  حسن بن على ابن شعبه (1376). تحف العقول، چاپ ششم، تهران، نشر کتابچى‏.
-  ابن فارس، احمدبن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغه‏. چاپ اول،‏ قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
-  بروجردی، آقا حسین (1386). منابع فقه شیعه (ترجمه جامع أحادیث الشیعة)، چاپ اول، تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
-  پاینده، ابوالقاسم (1382). نهج­الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص))، چاپ چهارم، تهران: نشر دنیای دانش.
-  تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد (1366)‏‏. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏. چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات.
-  حکیمى محمدرضا ، محمد، على‏ (1380). الحیاة. ترجمه احمد آرام، چاپ اول، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
-  دیلمی، حسن بن محمد (1349). إرشاد القلوب. مترجم هدایت­اله مسترحمی، چاپ سوم، تهران: ناشر مصطفوى‏.
-  راغب اصفهانى. حسین بن محمد ( 1414ق). مفردات ألفاظ القرآن. چاپ اول، بیروت: دار القلم.
-  زبیدى، محمد بن محمد مرتضى (1414ق) . تاج العروس. مصحح علی شیری، چاپ اول، بیروت: ناشر دار الفکر.
-  زبیدى، مرتضى محمد بن محمد  (1426ق). إتحاف السّادة المتقین بشرح إحیاء علوم الدین‏ محمد غزالی. چاپ سوم، بیروت: دار الکتب العلمیة منشورات محمد علی بیضون‏.
-  شیخ طوسی، محمدبن حسن (1365). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-  شهید اول، محمد بن مکى (1407ق). الأربعون حدیثا. چاپ اول، قم: ناشر مدرسه امام مهدى‏.
-  شیخ مفید ، محمد بن محمد (1413ق). الإختصاص‏. مصحح على‌اکبر غفاری و محمود محرمى زرندى، چاپ اول، قم ، ناشر الموتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
-  صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد. المحیط فی اللغة. مصحح محمد حسن یاسین، چاپ اول، بیروت: عالم الکتب.
-  طریحی، فخر الدین بن محمد. (1367). مجمع البحرین. مصحح محمود عادل، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-  طوسی، محمد بن الحسن (1414ق).‏‏ الأمالی، مصحح مؤسسة البعثة. چاپ اول، قم: ناشر دار الثقافة.
-  صبحی، صالح (1374). نهج­البلاغه. قم: مرکز البحوث الاسلامیه.
-  فیض­کاشانى، محمدمحسن بن شاه مرتضى (1406ق). الوافی‏. چاپ اول، اصفهان: امام أمیرالمؤمنین على (علیه‌السلام)‏.
-  قائدی مقدم، محمدرضا (1382). روش­های آسیب زا در تربیت از منظر تربیت اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-  قرشی، علی­اکبر (1377). مفردات نهج­البلاغه. مصحح محمد حسین بکائی، چاپ اول، تهران: موسسه فرهنگی نشر قبله.
-  قمی، عباس (1414ق). سفینة البحار. چاپ اول، قم: ناشر اسوه.
-  کراجکی، محمد بن على (141ق). کنز الفوائد. مصحح عبد الله‏ نعمة، چاپ اول، قم: دارالذخائر.
-  کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). کافی (ط- دار الحدیث). مصحح دارالحدیث، چاپ اول، قم: دار الحدیث‏.
-  کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی( ط- الإسلامیة). مصحح علی اکبر غفارى و محمد آخوندى، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-  لیثی واسطی، على بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. مصحح حسین حسنى بیرجندى، چاپ اول،  قم: دار الحدیث‏.
-  ملا صالح مازندرانى، محمد صالح بن احمد. (1382). شرح الکافی- الأصول و الروضة. مصحح ابوالحسن‏ شعرانی، چاپ اول، تهران: المکتبة الإسلامیة.
-  مجلسی،‏ محمدباقر بن­محمدتقى. (1403ق). بحارالانوار. مصحح جمعى از محققان‏، چاپ دوم، بیروت: ناشر دار إحیاء التراث العربی.
-  مکارم شیرازى، ناصر. (1374)‏‏. تفسیر نمونه‏. چاپ سی­ودوم، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
-  مکارم شیرازى، ناصر (1379)‏‏. پیام امام شرحی تازه و جامع بر نهج­البلاغه. چاپ اول، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-  مکى، محمد (1379). الدرّة الباهرة من الأصداف الطاهرة ( ط- القدیمة مع الترجمة)، مترجم عبد الهادی مسعودى‏، مصحح عبدالهادی مسعودى، چاپ اول، قم: انتشارات زائر.
-  میبدی، حسین بن­معین­الدین‏ (1411). دیوان أمیر المؤمنین علیه­السلام. مصحح مصطفى‏ زمانی، مترجم مصطفى زمانی، چاپ اول، قم: دار نداء الإسلام للنشر.
-  نوری، حسین بن محمد تقى‏ (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏.مصحح مؤسسة آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام‏.
-  هاشمى خویى، میرزا حبیب‌الله (1400ق). منهاج البراعة فی شرح نهج­البلاغة. مصحح ابراهیم‏ میانجی، مترجم حسن حسن­زاده آملی و محمد باقر کمره­اى، چاپ چهارم، تهران: مکتبة الإسلامیة.
-  یوسفیان، نعمت‏الله (1376ش). اخلاق اسلامى. چاپ اول، قم: اداره آموزشهاى عقیدتى سیاسى نمایندگى ولى فقیه در سپاه‏.