فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

عقلانیت سیاسی در نهج‌البلاغه و نسبت آن با توسعه سیاسی معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار علوم سیاسی، دانشگاه امام حسین(ع)، تهران، ایران
10.22084/nahj.2026.32714.3304
چکیده
در جوامع اسلامی معاصر، توسعه سیاسی به‌مثابه یکی از ارکان حکمرانی مطلوب، با چالشی بنیادین میان «عقلانیت ابزاری و تکنوکراتیک» نظریه‌های مدرن و «عقلانیت اخلاقی و الهی» سنت اسلامی مواجه است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه‌های عقلانیت سیاسی در نهج‌البلاغه و بررسی نسبت آن با شاخص‌های توسعه سیاسی معاصر انجام شده است. پرسش اصلی این است که عقلانیت سیاسی در نهج‌البلاغه چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه می‌تواند مبنایی برای توسعه سیاسی بومی در جوامع اسلامی فراهم آورد؟ این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد تحلیلی– تفسیری انجام شده است. داده‌های تحقیق از گزینش و تحلیل خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه مرتبط با سیاست، عدالت و مسئولیت اجتماعی به دست آمده و با نظریه‌های عقلانیت (وبر، هابرماس) و توسعه سیاسی (هانتینگتون، پای) تطبیق داده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عقلانیت در نهج‌البلاغه نه صرفاً ابزاری و کارکردی، بلکه مبتنی بر ارزش‌های الهی، عدالت‌محور و ناظر به تعالی انسان است. مؤلفه‌هایی چون عدالت اجتماعی، شایسته‌سالاری، مشارکت آگاهانه مردم و مسئولیت‌پذیری حاکمان، ساختار عقلانیت علوی را شکل می‌دهند. در نتیجه، عقلانیت سیاسی در نهج‌البلاغه الگویی ترکیبی از عقلانیت دینی و کارآمدی اجتماعی ارائه می‌دهد که می‌تواند مبنای نظری و عملی توسعه سیاسی در جوامع اسلامی معاصر قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Political Rationality in Nahj al-Balaghah and Its Relation to Contemporary Political Development

نویسنده English

Ali Moradi Bahmaei
Assistant Professor of Political Science, Imam Hossein (AS) University, Tehran, Iran
چکیده English

In contemporary Islamic societies, political development - as a key pillar of good governance - faces a fundamental tension between the instrumental and technocratic rationality of modern theories and the ethical and divine rationality of the Islamic tradition. This study aims to explain the components of political rationality in Nahj al-Balaghah and to examine its relation to the indicators of contemporary political development. The main research question is: What are the characteristics of political rationality in Nahj al-Balaghah, and how can it serve as a foundation for indigenous political development in Islamic societies? Employing a qualitative content analysis method with an analytical–interpretive approach, the study analyzes selected sermons, letters, and aphorisms from Nahj al-Balaghah related to politics, justice, and social responsibility, and compares them with theories of rationality (Weber, Habermas) and political development (Huntington, Pye). The findings reveal that rationality in Nahj al-Balaghah is not merely instrumental or functional but grounded in divine values, centered on justice, and oriented toward human perfection. Components such as social justice, meritocracy, conscious public participation, and the accountability of rulers constitute the structure of Alawi rationality. Consequently, political rationality in Nahj al-Balaghah presents an integrative model of religious rationality and social efficiency that can serve as both a theoretical and practical foundation for political development in contemporary Islamic societies.

کلیدواژه‌ها English

Nahj al-Balaghah
political rationality
political development
justice
Alawi governance
-       قرآن کریم، ترجمه الهی قمشه‌ای.
-       نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی.
-       آل غفور، سید جلال (1389). مؤلفه‌های توسعه سیاسی در نهج‌البلاغه. فصلنامه فرهنگ و پژوهش، 3(6)، 9-31.
-       جعفری، محمدتقی (۱۳۸۲). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-       جعفری، محمدتقی (1386). حکمت اصول سیاسی اسلام: ترجمه و تفسیر فرمان علی علیه‌السلام به مالک اشتر. مشهد: به نشر وابسته به آستان قدس رضوی.
-       جمشیدی، محمدحسین و پروانه زاد، الناز (1399). بازتاب اندیشه و منش سیاسی امام علی علیه‌السلام در آیینه خطبه شقشقیه. فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 19(4)، 37-68.
-       خسروپناه، عبدالحسین (1384). جامعه علوی در نهج‌البلاغه. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه.
-       دشتی، محمد (1386). نهج‌البلاغه. گردآوری شریف رضی، ترجمه محمد دشتی، قم: بخشایش.
-       دلشاد تهرانی، مصطفی (۱۳۸۲). دولت آفتاب؛ پژوهشی در سیره حکومتی امام علی(ع). تهران: خانه اندیشه جوان.
-       رشیدی نژاد، مهدی (1403). مبانی عقلانیت سیاسی تمدن ساز علوی در نهج‌البلاغه. فصلنامه آیین علوی، 4(2)، 131-155.
-       زمانی‌نژاد، سحر و توکلی، عبدالله (1404). الگوی مشارکت دولت و مردم در مدیریت اسلامی مبتنی بر تعالیم نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 24(1)، 11-35.
-       طوسی، خواجه‌نصیرالدین (۱۳۸۵). اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علینقی منزوی، تهران: خوارزمی.
-       فارابی، ابونصر (1379). اندیشه‌های اهل مدینه فاضله. ترجمه سیدجعفر سجادی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-       کریمی، محمود و همکاران (1396). مؤلفه‌های عقلانیت سیاسی مردم بر اساس نظام حق و تکلیف در نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 5 (17)، 75-93.
-       لشکر بلوکی، مریم و همکاران (1402). چارچوب معرفتی اعمال قدرت در حکمرانی خوب از منظر حضرت علی(ع). فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 22 (4)، 165-195.
-       مطهری، مرتضی (۱۳۷۰). سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا.
-       وبر، ماکس (1395). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری، مصطفی عمادزاده، مهرداد ترابی‌نژاد، تهران: سمت.
-       هابرماس، یورگن (1384). نظریه کنش ارتباطی: عقل و عقلانیت جامعه. ترجمه توماس مک‌کارتی، کمال پولادی، تهران: موسسه انتشاراتی روزنامه ایران.
-       هانتینگتون، ساموئل (1392). نظم سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی. ترجمه محسن ثلاثی، تهران: علم.
-       Almond, Gabriel A., Powell, Bingham G. (1978). Comparative Politics: A Developmental Approach. Boston: Little, Brown.
-       Giddens, Anthony. (1984). The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. Berkeley: University of California Press.
-       Habermas, Jürgen. (1984). The Theory of Communicative Action, Vol. 1: Reason and the Rationalization of Society. Boston: Beacon Press.
-       Huntington, Samuel P. (1968). Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press.
-       Pye, Lucian. (1971). Aspects of Political Development. Boston: Little, Brown.
-       Taylor, Charles. (1989). Sources of the Self: The Making of the Modern Identity. Cambridge, MA: Harvard University Press.
-       Weber, Max. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Berkeley: University of California Press.