فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه

تحلیل معناشناختی واژگان میدان معنایی «الحزن» در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
منصور شفیعی 1
کبری خسروی 2
روح اله مهدیان 2
1 کارشناس ارشد نهج البلاغه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
10.22084/nahj.2026.31638.3230
چکیده
گزینش واژگان در نهج‌البلاغه هدفمند بوده و بر اساس معیارهای بلاغت و فصاحت است. هر واژه در این کتاب شریف از نظر معنایی کارکردی خاص دارد که سایر واژه‌های به‌ظاهر هم‌معنا، آن معنا را به‌طور کامل به ذهن مخاطب و شنونده منتقل نمی‌کند. پژوهش حاضر درصدد بررسی میدان معنایی «الحزن» در نهج‌البلاغه است تا ظرافت­های معنایی واژگان این حوزه را تبیین نماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی واژگان مرتبط با «الحزن» همچون «الأسف، الأسی، الکرب، الهمّ، الحسرة، التَرِح، اللهف، الجَزع، السَدم و...» را از نهج‌البلاغه استخراج کرده، بر اساس کاربرد آنها در نهج‌البلاغه، معنای آنها را نسبت به واژه مرکزی و اصلی- «الحزن» مورد بررسی قرار داده و با تحلیل بافت‌مدارانه واژگان، مؤلفه‌های معنایی خاص هر واژه و تفاوت‌های معنایی آنها را بیان کرده‌است. در این راستا از منابع لغوی و شروح مختلف نهج‌البلاغه بهره‌برداری شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد واژه مرکزی - «الحزن» - واژه‌ای بی‌نشان است، ولی بسیاری از واژگان این حوزه نسبت به واژه مرکزی، نشان‌دار تلقی می‌شوند. علاوه‌بر‌این بررسی واژگان این میدان معنایی بیانگر آن است که واژه‌گزینی در این میدان با توجه به معنای دقیق واژگان و بافت موقعیتی کلام صورت گرفته است. مؤلفه‌های معنایی که واژگان نشان‌دار به مفهوم «اندوه» افزوده‌اند عبارت‌اند از: شدت، فراوانی، تداوم، گستردگی، پوشانندگی، حسرت، پشیمانی، ناامیدی، فقدان، اضطرار، خشم، بغض، بی‌تابی، سکوت و... همچنین بررسی سیاق کلام نشان می‌دهد که هم‌نشینی واژگان این میدان‌معنایی با سایر اجزاء کلام، بار معنایی هرکدام از این واژگان را افزایش داده‌است.
کلیدواژه‌ها
امام علی(ع)
نهج‌البلاغه
میدان معنایی
الحزن
نشان‌داری واژگان
بی‌نشانی واژگان
موضوعات

عنوان مقاله English

The Analysis of Semantic Fields of "Al-Ḥuzn (Sorrow)" in Nahj ul-Balaghah

نویسندگان English

Mansoor Shafiei 1
Kobra Khosravi 2
Rouhollah Mahdian Torghabeh 2
1 M.A. in Nahj ul-Balagha, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran
چکیده English

Lexical selection in Nahj ul-Balaghah is highly deliberate, grounded in the principles of rhetoric and eloquence. Each term within this noble text serves a distinct semantic function, carrying nuances that synonymous expressions fail to replicate. The present study aims to investigate the semantic field of al-ḥuzn (sorrow) in Nahj ul-Balaghah to elucidate the subtle semantic layers of the related lexical items. Utilizing a descriptive-analytical approach, this research identifies terms associated with al-ḥuzn —such as al-asaf, al-asā, al-karb, al-hamm, al-ḥasra, al-tarah, al-lahf, al-jaza’, and al-sadam —from the text. By examining their contextual usage relative to the core term (al-ḥuzn), the study analyses the semantic components and nuances of each term through a context-oriented methodology, drawing upon classical lexicographical sources and prominent commentaries. The findings indicate that al-ḥuzn acts as the unmarked, central term of this semantic field, while the majority of its related lexemes are marked. Furthermore, the results demonstrate that lexical choice within this field is meticulously tailored to the specific context and the precise intent of Imam Ali (PBUH). The semantic components introduced by the marked terms include varying degrees of intensity, persistence, comprehensiveness, regret, remorse, despair, sense of loss, exigency, anger, restlessness, and silent withdrawal. Finally, the analysis of the textual context reveals that the collocation of these terms with other linguistic elements significantly enhances their semantic weight and discourse impact.

کلیدواژه‌ها English

Imam Ali (PBUH)
Nahj ul-Balaghah
Semantic Field
Al-Ḥuzn (Sorrow)
lexical marked
lexical unmarked
-      قرآن کریم.
-      صبحی صالح (بی­تا). نهج­البلاغه. قم: دارالهجرة.
-      ابن­ابی­الحدید، عزالدین أبوحامد (1392ش). شرح نهج­البلاغه. ترجمه غلامرضا لایقی. چ 1. تهران: نیستان.
-      ابن­فارس، أحمد (1404ق). معجم مقاییس­اللغة. تحقیق عبدالسلام هارون. بیروت: دارالفکر.
-      ابن­منظور، محمدبن­مکرم (1414ق). لسان­العرب. ط 3. بیروت: دارصادر.
-      ابن­میثم بحرانی، میثم­بن­علی (1375ش). شرح نهج­البلاغه. مترجم محمدصادق عارف و دیگران. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی.
-      ابوحیان، محمدبن­یوسف ‏(1420ق). البحر المحیط فى التفسیر. تحقیق صدقی محمد جمیل. بیروت: دارالفکر.
-      اکبری، محمود (1380ش). غم و شادی در سیره معصومین. چ 1. قم: صفحه نگار.
-      باجلوند، لیلا (1394ش). تحلیل حوزه­های معنایی بصیرت در نهج­البلاغه. پایان­نامه کارشناسی­ارشد دانشگاه لرستان.
-      ترکاشوند، مجتبی و معروف، یحیی (1397ش). تحلیل عاطفه غضب در خطبه‌های نهج­البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج­البلاغه، 6(23)، 1-17. 10.22084/nahj.2018.13113.1944https://doi.org/
-      جوهری، اسماعیل­بن­حماد (1404ق)، الصحاح: تاج­اللغة وصحاح­العربیة، ط 3، بیروت: دارالعلم الملایین.
-      حسینی نسب، نرگس­سادات (1399). پایان­نامه کارشناسی­ارشد تبیین حوزه­معنایی اخلاص در نهج­البلاغه. دانشگاه اراک.
-      دین‌پرور، سیدجمال­الدین (1379ش). نهج­البلاغه پارسی. چ 1. تهران: بنیاد نهج­البلاغه.
-      راغب­اصفهانى، حسین­بن­محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. ط 1. بیروت: دارالشامیة.
-      زمخشری، محمودبن­عمر (1407ق). تفسیر الکشاف‏. تصحیح مصطفی حسین احمد. ط3. بیروت: دارالکتاب العربی.‏
-      سلاجقه، بتول (1392ش). جایگاه تربیتی مدیریتی عواطف از دیدگاه امام علی در نهج­البلاغه. پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 1(2)، 121-137.
-      شفیعی، منصور، خسروی، کبری، و مهدیان طرقبه، روح­اله (1396). حوزه­معنایی شادی در نهج­البلاغه: نخستین همایش ملی نهج­البلاغه و علوم ادبی. دانشگاه مازندران.
-      صفوی، کورش (1383ش). درآمدی بر معناشناسی. چ 2. تهران: سوره مهر.
-      طریحی، فخرالدین­بن محمد (1375ش). مجمع البحرین. چ 3. تهران: نشر مرتضوی.
-      عظیمی امیراحمد و میرزایی­الحسینی، سید محمود (1401ش). بررسی واژگان حوزه­معنایی تفرقه در نهج‌البلاغه. مجله معرفت، س 31، ش 3، پیاپی 294، 35-44.
-    -------------------------------- (1403ش). تحلیل مؤلفه­ای واژگان حوزه­معنایی نوم (خواب) در نهج­البلاغه. کتاب قیم، دوره 14، شماره 2، پیاپی 31، 255-274. https://doi.org/10.30512/kq.2023.20040.3668
-    عظیمی، امیراحمد و میرزایی­الحسینی سید محمود و جلیلیان، مریم (1401ش). حوزه­معنایی وحدت در نهج‌البلاغه. کتاب قیم، 12(26)، 213-232.  https://doi.org/10.30512/kq.2021.15819.2963
-      عظیمی­فرد، فاطمه (1392ش). فرهنگ توصیفی نشانه شناسی، تهران: نشر علمی.
-      محمد داود، محمد (1397ش). فرهنگ واژه­های قریب­المعنی در قرآن کریم، ترجمه محمدحسن فؤادیان و ابوالفضل بهادری اصطهباناتی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-      فتوحی، محمود (1395ش). سبک­شناسی، نظریه­ها، رویکردها و روش­ها. چ 3. تهران: سخن.
-      فعال­اصفهانی، احمد (1393ش). پایان­نامه کارشناسی­ارشد حوزه معنایی ربّ در نهج­البلاغه و تطبیق آن با قرآن. دانشکده علوم حدیث.
-  فقهی‌زاده، عبدالهادی و عظیمی، امیراحمد و شیرزه حق، مهدی (1404ش). حوزه معنایی جزع (بی­تابی) در نهج‌البلاغه. آیین علوی، 4(17)، 91-110. https://doi.org/10.22034/aeena.2025.1999.1024.
-      قرشی­بنابی، سیدعلی­اکبر (1377ش). مفردات نهج­البلاغه. چ 1. تهران: نشر قبله.
-      کفایی جلیلی­فرد، زهرا (1390). بررسی حوزه­های معنایی ایمان و کفر در نهج­البلاغه. پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث.
-      مختارعمر، احمد (1998م). علم الدلالة. ط5. قاهره: عالم الکتب.
-      مرادی، اعظم (1386ش). بررسی دیدگاه غم و شادی در نهج­البلاغه با تمرکز بر روش های شادی آفرین. مجله پژوهش­های نهج­البلاغه، شماره 21 و 22، 132-144.
-      مکارم­شیرازی و همکاران (1390ش). پیام امام امیرالمؤمنین(ع). چ 1. قم: انتشارات علی­بن­ابی­طالب(ع).
-      یاوریان، نرگس (1393). پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد بررسی حوزه معنایی عقل در نهج البلاغه. دانشگاه لرستان.