واکاوی میدان‌های معنایی و هم‌آیندهای واژه «انسان» در نهج‌البلاغه: رویکرد پیکره‌بنیاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران

چکیده

واژه «انسان»، به عنوان یکی از کانونی‌ترین مفاهیم انسان‌شناختی در نهج‌البلاغه، نیازمند واکاوی نظام‌مند در بافت‌های معنایی و گفتمانی آن است. این پژوهش با هدف ارائه یک مدل تحلیلی جامع برای خوانش نظام‌مند این مفهوم، با اتخاذ رویکردی پیکره‌بنیاد و با بهره‌گیری هم‌افزای از روش‌های تحلیل محتوای کمّی و کیفی، به تحلیل زبانی کاربردهای واژه «انسان» در کلیه خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه پرداخته است. پیوند روش‌ها و تحلیل: تحلیل پیکره‌بنیاد، زمینه‌ساز کشف میدان‌های معنایی شش‌گانه اصلی واژه شد. برای تبیین ساختار معنایی و بافت گفتمانی این میدان‌ها، از معناشناسی شناختی و استعاره مفهومی به عنوان عدسی‌های تحلیلی استفاده شد. به عنوان نمونه‌ای کانونی، تحلیل عمیق جمله «أَلا تَربعُ أیها الإِنسانُ على ظلعِک» نشان داد که میدان‌های معنایی واژه «انسان» چگونه از طریق استعاره کلان «زندگی، سفر است» و استعاره‌های فرعی مانند «گناه، انحراف از مسیر مستقیم» سازماندهی شده‌اند. این تحلیل نشان داد که ساختار شناختی جمله، مخاطب را به بازنگری وضعیت خود یعنی (فراخوان شناختی "أَلا تَرْبَعُ") برای اصلاح مسیر دعوت می‌کند. نتیجه و دستاورد این پژوهش نشان می‌دهد که کاربرد واژه «انسان» در نهج‌البلاغه مبتنی بر الگوهای شناختی منسجم و شبکه‌های همنشینی تقابلی است. دستاوردهای این تحقیق، ارائه یک چارچوب تحلیلی یکپارچه است که در آن تحلیل پیکره‌بنیاد، میدان‌های معنایی را کشف کرده و سپس ابزارهای معناشناسی شناختی و استعاره به عمق‌بخشی و انسجام‌بخشی به این یافته‌ها در بافت‌های گفتمانی می‌پردازند. این مدل تحلیلی، خوانش نظام‌مند و عمیقی از مفهوم انسان‌شناختی «انسان» در نهج‌البلاغه ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Semantic Field Analysis and Collocations of the Word "Insan" (الإنسان) in Nahj al-Balaghah: A Corpus-Based Approach

نویسنده [English]

  • Seyyed Mohammad Mousavi Befrouei
Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده [English]

This corpus-based study employs a descriptive-analytical method to investigate the semantic fields and collocations of the word "Insan" (الإنسان) in Nahj al-Balaghah. The findings revealed two main semantic fields in the semantic network of this word: "existential limitations" and "inherent and acquired dignity." Collocation analysis also uncovered two clusters of positive (reason, knowledge, heart, thought, dignity) and negative (weakness, haste, greed, avarice, anger) collocates. Contrastive patterns such as reason versus desire and truth versus falsehood form the core of the anthropology of Nahj al-Balaghah. Various expressive contexts (descriptive-analytical, metaphorical, warning-glad tidings) serve as Imam Ali's rhetorical tools to influence the audience and delineate the path of human (Insan) transcendence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nahj al-Balaghah
  • )human(
  • Semantic Field
  • Semantic Collocations
  • Corpus-Based Analysis

مراجع

  • ألستون، ویلیام (٢٠٠١). فلسفه زبان. ترجمة نادر جهانگیری، چ ١، مشهد: دانشگاه فردوسی.
  • ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید‌بن هبه‌الله (1340). شرح نهج‌البلاغه. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
  • ابن منظور، محمد بن مکرّم (1414). لسان العرب. ط 3، بیروت: دارصادر.
  • ارانی، تقی (1330). پسیکولوژی (علم‌الروح). تهران: پیشرو.
  • باقری، مهری (1383). مقدمات زبانشناسی. چ ٧، تهران: قطره.
  • بحرانی، ابن میثم (1375). شرح نهج‌البلاغه. ترجمه محمد صادق عارف و دیگران، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  • پدرام، عبدالرحیم (1394). آموزه‌ها و آزموده‌های آینده پژوهی. چ 1، تهران: افق راهبردی.
  • تفتازانی، سعد الدین (١٣٧٤). شرح المختصر. طهران: دارالحکمة.
  • خویی، حبیب الله (1358). منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه. سیدابراهیم میانجی، چ 4، تهران: مکتبة الإسلامی.
  • شوشتری، محمدتقی (1376). بهج‌الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه. چ 1. تهران: امیرکبیر.
  • صفوی، کوروش (1383). درآمدی بر معناشناسی. تهران: پژوهشکده فرهنگ و هنراسلامی.
  • فرامرز قراملکی، أحد (2013). روش شناسی متون دینی. چ 8. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  • فدایی، غلامرضا (1395). جستارهایی در هستی شناسی و معرفت شناسی. چ 1. تهران: امیرکبیر.
  • قربانی، فهیمه، دودمان کوشکی، علی، سلیمی، علی، و احمدی، محمدنبی (1401). تحلیل رمزگان‌های زبانی در خوانش نامه 53 نهج‌البلاغه با تأکید بر رویکرد نشانه‌شناختی پی‌یر گیرو. نشریه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، سال 10، شماره 40، 95-78. https://doi.org/22084/nahj.2023.27857.2932
  • مغنیة، محمد جواد (1979). فی ظلال نهج‌البلاغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام امام. چ 1، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • ملکیان، مصطفی (1379). جغرافیای دانش‌های زبانی، مجله نقد و نظر، شماره 2، 104-71.
  • الهاشمی، احمد (بی‌تا). جواهرالبلاغة. ط ۱۳. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • Eddy, M. D. (2016). The Cognitive Unity of Calvinist Pedagogy in Enlightenment Scotland. In Reformed Churches Working Unity in Diversity: Global Historical, Theological and Ethical Perspectives (Ábrahám Kovács, Ed., pp. 46–60). Budapest: L’Harmattan.
  • Taylor, J., & Littlemore, J. (2017). A guide to cognitive linguistics (V. Farshi & N. Farshi, Trans.). Tehran: Nashr-e Noyeseye Parsi. [In Persian]
فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه
دوره 12، شماره 48 - شماره پیاپی 48
زمستان 1403
اسفند 1403
صفحه 89-119

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار