بازخوانی اندیشه‌های سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه و مقایسه آن با نظریه‌های معاصر عدالت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

این پژوهش درصدد است تا با رویکردی میان‌رشته‌ای، مفهوم عدالت اجتماعی را در اندیشه‌های سیاسی علوی واکاوی کرده و نسبت آن را با برخی نظریه‌های معاصر عدالت بررسی نماید. سؤال اصلی مقاله آن است که «مبانی و شاخصه‌های عدالت اجتماعی در نهج‌البلاغه از منظر امام علی(ع) چیست و این شاخصه‌ها چه نسبتی با نظریه‌های معاصر عدالت اجتماعی دارند؟». بر این اساس، مقاله ضمن استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، منابع اصیل اسلامی بویژه نهج‌البلاغه و نیز نظریات متفکرانی همچون جان رالز، رابرت نوزیک و آمارتیا سن را مورد مطالعه قرار داده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدالت در نگاه امام علی(ع) مبتنی بر اصولی همچون توحید، کرامت ذاتی انسان، نفی تبعیض، رعایت حقوق محرومان و مسئولیت‌پذیری حاکمان است و این اصول در عرصه عمل نیز در سیره حکومتی آن حضرت تحقق یافته است. مقایسه با نظریه‌های معاصر عدالت اجتماعی حاکی از آن است که در عین وجود برخی مشابهت‌ها، تفاوت‌های بنیادین در مبانی معرفتی و انسان‌شناختی دیده می‌شود؛ عدالت علوی بر بستر الهیات و اخلاق استوار است، در حالی‌که نظریات مدرن عمدتاً بر قرارداد اجتماعی و رویکرد سکولار تکیه دارند. نوآوری پژوهش در آن است که با تلفیق منابع اسلامی و نظریات معاصر، الگویی بومی و الهام‌بخش از عدالت اجتماعی ارائه می‌دهد که قابلیت کاربرد در حل بحران‌های نابرابری و بی‌عدالتی در جوامع امروز را دارد. این مطالعه می‌تواند بستری برای گفت‌وگوی سازنده میان اندیشه اسلامی و نظریه‌های معاصر در علوم اجتماعی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Re-examination of the Political Thought of Imam Ali (AS) in Nahj al-Balagha and Its Comparison with Contemporary Theories of Social Justice

نویسنده [English]

  • Mohammad Marefat
Associate Professor, Department of Theology and Islamic Studies, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

This study aims, through an interdisciplinary approach, to investigate the concept of social justice in the political thought of Imam Ali (peace be upon him) and to examine its relationship with certain contemporary theories of justice. The main research question addressed in the present study is: “What are the foundations and indicators of social justice in Nahj al-Balagha from the perspective of Imam Ali (peace be upon him), and how do these indicators relate to contemporary theories of social justice?” Accordingly, the study employs qualitative content analysis and comparative methods, drawing upon primary Islamic sources—particularly Nahj al-Balagha—as well as the works of thinkers such as John Rawls, Robert Nozick, and Amartya Sen. The findings indicate that justice, from Imam Ali’s perspective, is grounded in principles such as the oneness of God, intrinsic human dignity, rejection of discrimination, protection of the rights of the disadvantaged, and the accountability of rulers, all of which were realized in his practical governance. Comparative analysis with contemporary theories of social justice reveals that, despite certain similarities, there are fundamental differences in epistemological and anthropological foundations: Ali’s conception of justice is rooted in theology and ethics, whereas modern theories primarily rely on social contracts and secular frameworks. The study’s novelty lies in integrating Islamic sources with contemporary theories to propose a contextually grounded and inspirational model of social justice, capable of addressing inequalities and injustices in modern societies. This research thus provides a basis for constructive dialogue between Islamic political thought and contemporary social justice theories.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nahj al-Balagha
  • Imam Ali (AS)
  • Political Thoughts
  • Contemporary Theories
  • Social Justice
  • قرآن کریم.
  • صالح، صبحی (1414). نهج‌البلاغه. قم: هجرت.
  • آمدى، عبدالواحدبن‌محمد (1410). غررالحکم و دررالکلم. محقق: سید مهدى رجائى. قم: دارالکتاب الإسلامی‏.
  • افلاطون. (1393). جمهور. ترجمه فؤاد روحانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی).
  • ابراهیمی‌پور، قاسم و عالی‌زاده، عباس (1396). بازخوانی ابعاد عدالت اجتماعی از منظر متفکرین مسلمان با تاکید بر نظریه سیدقطب. اسلام و مطالعات اجتماعی، سال پنجم، شماره 1، 59-81.
  • ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمیدبن‌هبة‌الله‏ (1404). شرح نهج‌البلاغة لابن‌أبی‌الحدید. محقق: ابراهیم، محمد ابوالفضل‏. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
  • بیرانوند، علیرضا و پورآخوندی، نادر (1396). مقایسه نظریه عدالت از دیدگاه امام علی(ع) و جان رالز. سومین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • پاشایی هولاسو، امین (1403). تدوین مدل حکمرانی مبتنی‌بر نامه پنجاه‌وسوم نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 12، شماره 45، 103-132.
  • حکیمی، محمدرضا (1395). الحیات. مشهد: دلیل ما.
  • سبحانی یامچی، محمد (1399). بازشناخت موانع اساسی اجرای عدالت در حکومت علوی از منظر نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 8، شماره 31، 41-58.
  • سروش، عبدالکریم (1388). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریه تکامل معرفت دینی. تهران: صراط.
  • صدر، سید محمدباقر (1375). اقتصادنا. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
  • طباطبایى، سیدمحمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
  • فیرحی، داود (1397). قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام. تهران: نی.
  • قرائتى، محسن‏ (1388). تفسیر نور. تهران‏: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن‏.
  • محمدی، مهدی؛ ابوطالبی، محمدمهدی و اخلاقیان، سمیه (1392). تحلیل میزان تحقق عدالت توزیعی بر اساس رهنمودهای امام علی(ع). پژوهشنامه حکمت اهل‌البیت(ع)، سال اول، شماره 1، 63-82.
  • مطهری، مرتضی (1377). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
  • مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه‏. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  • نوروزی، میثم و اسکندری خوشگو، مهدی (1402). مطالعه تطبیقی مفهوم عدالت در نهج‌البلاغه و نظام بین‌المللی حقوق بشر، فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، دوره 11، شماره 44، 1-23.
  • هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الله (1400). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة. محقق: میانجى، ابراهیم‏. تهران‏: مکتبة الإسلامیة.
  • (1981). The Nicomachean Ethics. Oxford: Oxford University Press.
  • Denzin, N. (1978). The Research Act. New York: McGraw-Hill.
  • Fairclough, N. (2001). Language and Power. London: Longman.
  • Fraser, Nancy. (2009). Scales of Justice: Reimagining Political Space in a Globalizing World. Cambridge: Polity.
  • Giddens, A. (2009). 6th edition. Cambridge: Polity Press.
  • Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms. Cambridge: MIT Press.
  • Nussbaum, M. (2011). Creating Capabilities. Harvard University Press.
  • Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Harvard University Press.
  • Russell, B. (2004). History of Western Philosophy. London: Routledge.
  • Sandel, M. (2010). Justice: What's the Right Thing to Do? Farrar, Straus and Giroux.
  • Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
  • Young, Iris Marion. (1990). Justice and the Politics of Difference. Princeton University Press.